Zonder een echt idee van Sulawesi te hebben, stapte ik op het vliegtuig. De naam, Su-la-we-si, zweefde al jaren door mijn gedachten en had me nieuwsgierig gemaakt. Ik bedoel, vind jij het niet magisch klinken?
Om het nog geheimzinniger te maken: ‘Celebes’, zoals ze Sulawesi ook noemen, zou ‘Moeilijk te bereiken’ betekenen.
Nu was het dan dus zover.
Samen met een andere backpacker had ik in Kendari afgesproken om naar de surrealistisch mooie eilandjes Labengki en Sombori te gaan. Kalkstenen rotskliffen die iets weghebben van de Indonesische parel Raja Ampat, witte stranden en belangrijker nog: geen resorts, geen beton, geen verkeer en waarschijnlijk geen mensen.
Tenminste… dat was het plan.
Eenmaal aangekomen in het stoffige en betonrijke Kendari, wankelde ons plan al snel. Er gingen geen boten. Er was geen loket te bekennen, een oplossing leek daarom ver weg. We moesten dus zelf iets zien te regelen, en ergens van binnen hoopte ik op Indonesische gastvrijheid zoals ik die eerder op Sumatra en Java meemaakte.
Maar de lokale vissers die ons uit de brand konden helpen, zagen vooral dollartekens. De bedragen die om onze oren vlogen waren ronduit schandalig. Ze overstegen de lokale maandelijkse salarissen. Hallo, we hebben het over een houten vissersbootje, niet over een of andere luxe cruise! Onderhandelen had geen enkele zin, we werden zelfs uitgelachen.
Langzaamaan druppelde het besef binnen dat we Labengki en Sombori gingen missen. Charteren was voor ons arme sloebers niet weggelegd. Bovendien hadden we geen trek om getild te worden.
Nee, het was niet bepaald de meest rooskleurige kennismaking met Sulawesi.
Teleurgesteld dropen we af, elk onze eigen weg. Zoveel eerder dan gedacht.
Ik koos voor Makassar, louter op intuïtie. Daarna wachtte wel iets heel bijzonders op me: Tana Toraja. Een plaatsje weggestopt in de bergen, waar de doden op een voor ons Westerse ondenkbare manier geëerd worden.
De dingen die ik in Toraja en erna nog allemaal heb beleefd, maakten het mislukte eilandavontuur in Kendari helemaal goed.
Heb jij Sulawesi ook op je lijstje staan? Of zit je er stiekem al langere tijd over te denken?
Nou ik kan je zeggen: echt een dikke aanrader hoor!
Qua oppervlak is Sulawesi het vierde eiland van Indonesië. Het is een fantastische bestemming als je innig verlangt om buiten de gebaande paden te reizen en van avontuur houdt.
Ik zeg avontuur, omdat het eiland je overdondert met ruige karstlandschappen, glooiende hellingen, eindeloos glinsterende meren, vulkanen, dichte regenwouden, bulderende watervallen en rijstvelden die baden in het zonlicht. Ook onder water wacht een wereld op je die je zal verbazen. Tel daar de intrigerende cultuurcontrasten bij op en je hebt echt iets bijzonders te pakken.
Zelf ben ik er al meerdere keren geweest, en telkens zie ik er weer nieuwe prachtige dingen. Ja, ik kan oprecht zeggen dat Sulawesi tot m’n favoriete eilanden in Indonesië behoort. Maar eigenlijk zijn alle eilanden in Indonesië geweldig (vind jij niet dan?).
Lees lekker verder, want in deze gids ga ik je alles vertellen over Sulawesi, de plek die door Europeanen van oudsher ‘Celebes’ wordt genoemd. Wat is er zoal te doen en te beleven? Welk eten wil je proberen? Welke dingen zijn handig om te weten? Hoe heb ik het er gehad? Dit en meer lees je in het vervolg.
Enkele feitjes over Sulawesi
- Zoals ik al eerder zei is Sulawesi het vierde eiland van Indonesië. Alleen Sumatra, Kalimantan en Irian Jaya (Papua) zijn groter. Maar vergis je hier niet in, want Sulawesi is net zo goed immens. De afstand tussen Makassar en Manado is bijvoorbeeld dik 1.700 kilometer. Da’s zoiets als van Nederland naar Spanje.
- Er wonen meer dan 17 miljoen mensen op Sulawesi. De hoofdstad is Makassar met 2 miljoen inwoners.
- De oorspronkelijke naam van het eiland is ‘Celebes’. Letterlijk vertaald betekent dit ‘hard to reach’ oftewel ‘moeilijk te bereiken’.
- Een van de langste slangen ooit is in 1912 op Sulawesi gevonden, het reptiel was liefst 10 meter lang.
- Luguber maar toch is het zo: op een traditionele markt in het plaatsje Tomohon verkoopt men dode dieren. Ze schijnen er zelfs vleermuis te eten.
- Sulawesi bestaat voornamelijk uit berglandschap met veel (actieve) vulkanen. De hoogste bergen zijn Mount Rantemario (3.478 meter) en Mount Rantekombola (3.455 meter).
- In Centraal-Sulawesi vind je meer dan 400 megalieten die dateren van 3000 voor Christus.
Bezienswaardigheden en activiteiten op en rondom Sulawesi
In dit gedeelte bespreek allerlei mooie plekken die je op en rondom Sulawesi kunt vinden. Van dorpjes die je in een tijdmachine doen stappen en afgelegen gebergtes tot aan droomeilanden en nationale parken tjokvol verrassingen.
Verblijf een paar dagen in de hoofdstad Makassar
Hoewel de grote stad waarschijnlijk niet datgene is waarvoor je naar Sulawesi afreist, is een paar dagen in Makassar best de moeite. Grote kans dat hier ook je reis begint.
Je hebt hier onder meer het Fort Rotterdam met de bijbehorende Nederlandse pakhuizen. Dit fort werd in de 17e eeuw gebouwd ten tijde van de VOC en was daarmee het hoofdkwartier van de Nederlanders in Zuid-Sulawesi. Het bouwwerk ligt overigens middenin het centrum en is daarom makkelijk te bereiken. Een donatie wordt op prijs gesteld.
Zodra de zon achter de horizon zakt, is het leuk om op de boulevard bij Losari Beach wat te eten & drinken, en daarbij te genieten van het mooie uitzicht. Over drinken gesproken: probeer zeker eens een ‘susu jahe’. Dit is melk met gember en een geklopt ei, superlekker.
Verder zijn er diverse shoppingmalls om rond te kuieren en te verkoelen. Best lekker kan ik je zeggen, aangezien het buiten vaak loeiheet is. Mall Ratu Indah is mijn persoonlijke aanrader. Daar heb je tevens een mega-supermarkt met nagenoeg alles wat je maar kunt bedenken. En voor de koffieliefhebbers: er is een Starbucks met lekkere loungestoelen 😉 .
Tot slot: laat je niet gek maken door het knotsgekke verkeer in Makassar. Fijn is het niet, maar dit is nou eenmaal hoe het is in de Indonesische steden.
Wat is er te doen in de omgeving van Makassar?
Buiten Makassar, op zo’n 70 kilometer ten oosten van de stad, vind je de Malino Tea Plantation. Een koele, verfrissende en rustgevende plek als je het wel weer even gehad hebt met de drukte. Mei en november zijn de beste maanden om erheen te gaan, er bloeien dan vele kleurrijke bloemen.
Op een tot twee uurtjes rijden van Makassar ligt Rammang-Rammang, een landschap bestaande uit water, karst en uitgestrekte rijstvelden. Je kunt hier in een vissersbootje over de rivier varen langs de machtige karstbergen die uit als wakers uit het water omhoogkomen.
Na het varen stap je uit in de vallei waar je via de groene velden een grot kunt bezoeken met allerlei eeuwenoude schilderingen. Vervolgens kun je verdergaan naar een lokale familie om samen met hen gezellig iets te eten en te drinken.
Goed om te weten is dat deze bergen relatief zeldzaam zijn en Sulawesi de enige plek in Indonesië is waar ze voorkomen.
Oh, voordat ik het vergeet te zeggen: kajakken is ook mogelijk.
Pak de boot naar een paradijselijk eiland
Rond Sulawesi liggen ontelbare tropische eilanden waar je het ultieme vakantiegevoel zult beleven. Verder heb je op een hoop plekken uitmuntende duik- en snorkel-mogelijkheden. Hieronder heb ik een handjevol tips voor je verzameld. De Banggai-eilanden bespreek ik verderop in het stukje over Luwuk.
Bunaken
Het Bunaken National Marine Park is een cluster van vijf eilanden: Bunaken, Manado Tua, Siladen, Mantehage en Nain. Duiken rond deze juweeltjes is werkelijk waanzinnig. Om je een indruk te geven: er zijn hier bijna drie keer zoveel koraalsoorten als in het Caribisch gebied.
Tip 1: de mooiste plek qua onderwaterleven is wat mij betreft Lekuan 2.
Tip 2: heb je al eens van muck diving, oftewel zandbodemduiken, gehoord? Lembeh Island vlakbij Bitung is wat dit betreft een van ’s werelds beste spots.
Oh trouwens, als je geen duiker bent, dan kun je hier ook uitermate goed snorkelen. Het meest kleurrijke gedeelte speelt zich namelijk tussen de 5 en 15 meter onder water af. Wat je zoal ziet? Zeeschildpadden, inktvissen, slakken, spectaculaire riffen en duizenden vissoorten.
Hoe kom je er? Op pakweg 15 kilometer van Manado doemt het eilandje Bunaken op. Je vaart er in minder dan een uur heen. De entree tot het nationale park is 150.000 IDR (Indonesische roepia).
Togean Islands
Een andere aanrader is het Kepulauan Togean National Park dat bij de prachtige Togean Islands behoort. Ze worden ook de ‘Togian Islands’ genoemd, Net als bij het Bunaken National Marine Park is het koraalrif hier zeer divers, het lijkt er zonder te overdrijven net een bloementuin.
Behalve snorkelen en duiken, kun je er lekker relaxen op een van de stranden, kajakken of door mangrovebossen wandelen. De voornaamste strandjes heten trouwens Bomba, Kadidiri, Katupat en Malenge.
Alles is op de Togean-eilanden overigens aardig goedkoop, zo heb je er al hutjes voor omgerekend €10. Het is wat dat betreft een paradijs voor budgetbackpackers.
Hoe kom je er? Vanuit Ampana pak je een boot naar Wakai, een van de Togeans. Deze trip duurt 4 tot 5 uur. Ook kan je vanaf Gorontalo met de boot gaan, dit duurt +/- 13 uur. De laatste optie is de ferry vanuit Bumbulan naar Dolong, reken dan op 5,5 uur reistijd.
Wakatobi
Verder is het Wakatobi Marine Park in Zuidoost-Sulawesi een aanrader als bounty-paradijsjes, snorkelen en duiken je passies zijn. En dan druk ik me nog voorzichtig uit 😉 . Om precies te zijn bestaat de archipel uit 143 eilanden waarvan er slechts zeven bewoond zijn.
Je kunt er komen door vanaf Makassar te vliegen naar Bau-Bau. Vervolgens neem je vanaf Bau-Bau de slowboat, dit duurt om en nabij de 9 uur. Je komt aan bij Pulau Wangi-Wangi. Het alternatief is de snellere speedboot.
Labengki en Sombori
Tot slot is er het beduidend minder bekende Labengki Island, oftewel het ‘Raja Ampat van Sulawesi’. Ik heb vanuit Kendari op allerlei manieren geprobeerd om er te komen, maar dit bleek helaas niet mogelijk, ik vertelde je er al over in de intro van dit artikel. Enkel een boot charteren was een optie, uiteraard voor een veel te hoge prijs. Een tour boeken van meerdere dagen is in deze een betere optie.
Labengki wordt vaak gecombineerd met een bezoek aan het fotogenieke Pulau Sombori.
Even voor jouw informatie: ‘pulau’ betekent ‘eiland’.
Tip: als je in Kendari bent om Labengki Island te bezoeken, plan dan zeker een tripje naar de Moramo Waterfall die op zo’n 50 kilometer (1,5 uur rijden) van Kendari ligt. Vanaf de parkeerplaats loop je in zo’n 20 minuten naar het kletterende spektakel, en boven word je beloond met een adembenemend uitzicht. Geniet van de frisse lucht en zwem in een van de natuurlijke waterpoelen.
Verken de prachtige omgeving van Tentena
In Centraal-Sulawesi ligt het plaatsje Tentena, met name bekend vanwege het Posomeer. Na Lake Toba op Sumatra het grootste meer van Indonesië. Je kunt hier heerlijk een dagje relaxen op de grazige oevers.
Daarbij is er nog meer te zien. In de buurt liggen bijvoorbeeld watervallen, jungle en kleine dorpjes. Rondrijden met de scooter is dan ook een absolute aanrader om te doen.
Zo is er de indrukwekkende Saluopa Waterfall die uit liefst twaalf niveaus bestaat en in een mooi bosrijk landschap ligt verscholen. Het is gaaf om een scooter te huren en de mooie tocht naar dit natuurwonder zelf te maken. Maak de klim naar de boven waar je onder het stortende water kunt zwemmen.
Ik raad je verder aan om naar de Bada Valley te gaan, wat op zo’n 2 uur rijden van Tentena ligt. Je kunt er imponerende megalieten bekijken die stammen uit de 14e eeuw. Deze vallei behoort tot mooie Lore Lindu National Park, een plek met groene landschappen, vele vogelsoorten, apen, reptielen en vlinders die groter zijn dan je hand.
Ik wil je aanraden om met een lokale gids een wandeling door dit bijzondere natuurpark te maken, dit kost zo’n 70.000 IDR. Onderweg kom je ook langs diverse traditionele stammen en mysterieuze megalieten die in de rijstvelden van de Bada-vallei verspreid liggen. Deze stenen kunnen liefst 4,5e meter groot zijn. De gids zal je alle fascinerende mythes en legendes die achter deze gesteentes schuilgaan vertellen.
Vanuit Rantepao (Tana Toraja) kun je per bus in Tentena komen, al is dit met ongeveer 12 uur een behoorlijk lange zit. Het is een logische tussenstop wanneer je vanuit Rantepao onderweg bent naar de Togean-eilanden. Een andere optie is om vanuit bijvoorbeeld Makassar te vliegen naar Poso Airport.
Maak kennis met de mysterieuze dodencultuur in Tana Toraja
Ik heb het hier natuurlijk over Tana Toraja, de meest beruchte bestemming die je in Centraal-Sulawesi vindt. Je kunt er trekkings door het bergachtige landschap maken en lekker rondtoeren op de scooter. Maar waar de streek echt bekend om staat zijn de unieke uitvaartrituelen.
Geloof het of niet, maar een overledene wordt soms jarenlang in een huis bewaard en onderhouden. Waarom dit zo is? Omdat de begrafenisceremonie meerdere dagen duurt waarvoor geld moet worden gespaard. Dit kost uiteraard tijd, waardoor de overledene nog even zal moeten wachten…
Bij de begrafenis worden trouwens buffels op brute wijze geslacht om geofferd te worden. Niet alleen buffels, maar ook varkens vinden hier de dood en worden uiteindelijk door de gasten opgegeten. Behoorlijk zielig en heftig vind ik, maar het is nou eenmaal de cultuur daar. Voor dierenliefhebbers zoals ik, is dit echter maar lastig te verkroppen.
Nadat de ceremonie is afgelopen, wordt de overledene veelal begraven in de hoge rotsen van Toraja.
Weet trouwens dat jij als backpacker gastvrij zal worden ontvangen om bij een uitvaart aanwezig te zijn. De plaatselijke regel is namelijk: hoe meer mensen, hoe groter het aanzien van de desbetreffende familie. Ditzelfde geldt overigens voor het aantal buffels wat wordt gedood.
Neem een offer mee, dit wordt gewaardeerd door de naasten van de overledene. Denk niet te moeilijk, een pakje sigaretten kan al voldoende zijn.
Jouw Toraja-tour online boeken?
Als je jouw reis door het indrukwekkende Toraja alvast geregeld wilt hebben, raad ik je aan om dit te doen via Local Guides. Zij bieden diverse authentieke tours aan met erg goede gidsen.
Het is trouwens ook gaaf om een 2-daagse trekking door de bergen van Toraja te maken en in een traditioneel dorp te slapen bij de zeer gastvrije lokale bewoners. Een populaire tocht is die van Rantepao naar Mamasa.
Toraja staat behalve de bijzondere uitvaartrituelen tevens bekend om haar Tongkonan-huizen, de woningen met daken in de vorm van een zadel.
Ik wil je aanraden om de omgeving van Rantepao, het meest toeristische centrum van Tana Toraja, met een scooter te verkennen. Dit kost meestal zo’n 100.000 IDR per dag, exclusief de benzine.
Honger gekregen? Bij Cafe Aras 2 in Rantepao kun je verrukkeljke Toraja Food eten.
Ik had het er zo naar m’n zin dat ik er uiteindelijk 2 weken ben blijven plakken. De belangrijkste stad is hier Rantepao.
Reis naar de ‘pittige’ stad Manado
De hoofdstad van Noord-Sulawesi is het eerdergenoemde Manado, na Makassar de belangrijkste stad van het eiland. Het is de uitvalsbasis om de eerder genoemde Bunaken-archipel te bezoeken.
En waar het overgrote deel van Sulawesi islamitisch is, is men in Manado juist bijna geheel christelijk. Datzelfde geldt voor het al genoemde Tana Toraja trouwens.
Een leuk weetje: verschillende Indische lui hebben me verteld dat de mooiste meisjes en vrouwen van Indonesië in Manado te vinden zijn. Of dit zo is laat ik aan jou over 😀 .
Manado zelf bezoek je overigens vooral voor de plaatselijke keuken. Ga het centrum in en ontdek de lokale pittige keuken. Bij de haven vind je volop food-trucks om te snacken. Vis ingesmeerd met sambal -‘ikan bakar rika rika’- is een iconisch gerecht uit deze streek. Ook klappertaart, een soort kokostaartje, is een traktatie voor je mond.
Voor de rest is het vooral de omgeving van Manado die de stad een bezoekje waard maakt. Hieronder vind je mijn tips.
Wat is er te doen in de omgeving van Manado?
Allereerst adviseer ik je om een bezoekje te brengen aan het Tangoko Nature Reserve, dat op ongeveer 1,5 uur rijden van Manado ligt. Behalve jungle vind je er prachtige zandstranden met kleurrijke koralen. Leuk om te weten is dat hier het kleinste aapje ter wereld leeft: de tarsier, oftewel het spookdiertje. Doe een avondsafari en spot dit schattige beestje in het wild.
Bezoek verder het eerdergenoemde Bunaken National Marine Park voor ultieme duik- en snorkel-mogelijkheden, of om gewoon lekker op een wit strand te chillen.
Een andere tip is om naar naar Bukit Kasih te reizen, dat op zo’n 50 kilometer buiten de stad te vinden is. Deze heuvel staat symbool voor de harmonie tussen de verschillende religies die in de regio leven. Tevens heeft men er twee gezichten uit de rotsen gehakt, gewijd aan de voorvaderen van de inheemse Minahasa-groep die hier ooit leefde.
Het later te bespreken Tomohon ligt op slechts 25 kilometer afstand van de stad. Daarmee is het een prima bestemming om voor of na Manado te bezoeken.
Spring op de scooter om Bira te verkennen
In het zuiden van Sulawesi is het een aanrader om in het vissersdorpje Bira een scooter te huren en talrijke afgelegen strandjes te ontdekken. Je komt onder meer uit bij het bekende en tevens prachtige Bira Beach, lokaal bekend als Tanjung Bira. Het zand is hier superfijn, het lijkt net alsof je voeten worden gemasseerd als je erdoorheen loopt. Maar het mooiste strand is wat mij betreft Marumasa Beach.
Behalve stranden is het een hele ervaring om naar Tana Beru te rijden, dat op ongeveer 13 kilometer van Bira ligt. Je kunt dit tevens met de boot doen, een mooie tocht met uitzichten op rotsen, stranden en weelderige natuur.
Eenmaal aangekomen in Tana Beru, ga je kennismaken met echte authentieke schepenbouwers, zowel kinderen als volwassenen, en kun je de gigantische houten exemplaren van binnen bekijken.
Een ander hoogtepunt in de regio is wat mij betreft Pantai Apparalang. Een door kliffen gekenmerkte omgeving met weidse uitkijkpunten.
Nog iets anders: als je in Bira wilt duiken, dan is Bira Diva Camp een van de betere organisaties om mee op pad te gaan.
Het is trouwens ook gaaf om op de boot te springen naar Liukang Loe Island, dat tegenover Bira ligt. Je kunt hier zeer goed snorkelen.
Je kan in Bira komen vanuit Makassar via Terminal Malengkeri. De trip duurt zo’n 6 uur. Laat je niet afschrikken door verhalen dat de rit oncomfortabel is, ik vond dit zelf heel erg meevallen.
Ga naar Gorontalo en bezoek het Bogani Nani Wartabone National Park
Gorontalo staat bekend om het duiken met walvishaaien. Verder kan je er de Hiyaliyo Da’a Waterfall bezoeken en een uitstapje maken naar het prachtige Diyonumo Island. Ook kun je vanuit Gorontalo de ferry naar de eerdergenoemde Togean-eilanden nemen, de reistijd is, zoals eerder al gezegd, 12 tot 13 uur.
Maar de plek die ik het meest ga uitlichten is het Bogani Nani Wartabone National Park. Dit is een absoluut walhalla voor natuurliefhebbers.
Heb je bijvoorbeeld behoefte om back to basics te gaan? Dan kan je in het nationale park kamperen. Je hebt mogelijkheden bij Kosinggolan, Toraut, Lombongo en Tambu.
Behalve kamperen, kun je er op uitgaan in de ongerepte jungle van Sulawesi. Weet wel dat het park behoorlijk bergachtig is met hoogtes tot wel 1.954 meter.
Verder vind je er verschillende watervallen, zoals de Lombongo Waterfall, de Tumpah River Waterfall en de Mengkang Waterfall. Daarnaast is de warmwaterbron Lombongo een fijne spot. Na even gebadderd te hebben in het zuiverende water, zal je je weer als herboren voelen.
Evenals in het eerdergenoemde Tangoko Nature Reserve leeft ook hier het spookdiertje, de tarsier. Maar nog zeldzamer is de wilde babirusa, een hertzwijn dat op z’n zachtst gezegd niet bepaald een fotomodel is. Tot slot leven er maleovogels waarvan er wereldwijd nog maar 5.000 zijn. Ze leggen eieren die wel 8 keer zo groot worden als een kippenei. Toegegeven, de laatste twee dieren zal je niet zo gauw tegenkomen.
Wil je alleen naar het nationale park en zie je in een tentje slapen niet zitten? Dan kun je tevens aan de rand van het park overnachten in een guesthouse.
Het Bogani Nani Wartabone National Park ligt op circa 3 uur rijden vanuit Gorontalo.
Ontdek de schitterende omgeving van Luwuk
Luwuk is een schattig kustplaatsje waar je het makkelijkst per vliegtuig kunt komen. In het stadje zelf is niet bijster veel te beleven, maar in de omgeving des te meer.
Allereerst kan je je in de bekende kinderserie Teletubbies wanen bij Bukit Teletubbies. ‘Bukit’ staat voor ‘heuvel’ en het landschap wordt er gedomineerd door groene heuvels, die inderdaad wat aan de Teletubbies doen denken.
Dan zijn er nog de minder bekende Banggai-eilanden. Je hebt hier onder andere het betoverend mooie Paisu Pok Lake, verder kun je er goed snorkelen en eilandhoppen. Op Pulau Peleng zijn Mandel Beach en Poganda Beach heuse paradijsjes. Je komt op de Banggai-eilanden door vanuit Luwuk een boot te pakken. De oversteek duurt 2 uur.
Tot slot noem ik de rustgevende Salodik Waterfall in Salodik Village, een dorpje vlakbij Luwuk. Toegegeven, het is niet de meest bijzondere waterval die je in Azië zal zien, maar het mooie gebied waarin ze ligt, maakt het tot een prettige spot om even helemaal tot rust te komen. Een andere waterval die ik je aanraad om naartoe te gaan is de Piala waterfall.
Bezoek Tomohon en maak een trekking door de Minahasa Highlands
Als je niet vies bent van avontuur en een beetje uitdaging, dan is een trekking door de hooglanden van Minahasa een ding om met grote letters te noteren op je wensenlijstje.
Wandel ’s ochtends in zo’n 2 uur naar de kraterrand van de Lokon-vulkaan. De kraterrand van de Mahawu-vulkaan is eveneens de moeite waard. Je hebt daar een fraai uitzicht over Bunaken, Manado en de Lokon-vulkaan. Vergeet zeker geen kijkje te nemen bij Lake Linow, een met smaragdgroen helder water gevulde krater.
Verder breng je een bezoekje aan een traditionele markt in Tomohon, ook wel ‘The Macabre Market’ genoemd. Het is nogal een bizarre plek met kraampjes die onder meer rattenvlees, vleermuizen en dode varkens in de aanbieding hebben. Maar ‘gelukkig’ evengoed verse groenten en fruit. Maak kennis met de lieve locals en ga hier voor het ultieme cultuur snuiven (eh, of cultuurshock 😀 ?)
Je vindt de Minahasa Highlands op minder dan 20 kilometer ten zuiden van Manado. Je kunt eventueel een dagtour boeken, dit kost je rond de 950.000 IDR.
Zodra je in Tomohon bivakkeert, is het tevens een aanrader om met de scooter naar het meer van Tondano te rijden, een tocht van ongeveer 30 minuten. De omgeving is werkelijk een plaatje,
Zet je scooter neer en ga rond het meer wandelen of huur een fiets. Verder is het leuk om een bootje te huren, over het meer te varen en te genieten van de omringende natuur.
Behalve de mooie uitzichten vind je er tal van eetzaakjes met verse boterige vis en lokale gerechten.
Het is al met al een ideale bestemming om een dagje te relaxen, want toeristen die vind je hier (waarschijnlijk) niet. Al komen er vooral ’s weekends wel een boel locals op af.
Neem een kijkje bij Lake Matano, het diepste meer van Indonesië
Als laatste bezienswaardigheid van Sulawesi noem ik Danau Matano, oftewel Lake Matano. Met een diepte van 590 meter is ze het diepste meer van Indonesië en het tiende diepste meer ter wereld. Behalve dit bizarre feitje is de setting ook nog eens idyllisch te noemen. Het water is namelijk glashelder, en het meer wordt omringd door heuvelachtige oevers die bedekt zijn met dichtbegroeid tropisch regenwoud.
Je kunt er onder andere zwemmen, snorkelen en de boel met een kajak of lokale vissersboot verkennen. Verder is het de moeite om met een duikinstructeur op pad te gaan. Er liggen bijvoorbeeld een aantal onderwatergrotten om rond te speuren.
Overigens is het een hele expeditie om er te komen. Het Matano-meer is namelijk te vinden in het dorpje Sorowako, dat op ruim 600 kilometer van Makassar ligt. Vanuit Makassar rijden bussen en je bent zo’n 13 uur onderweg. Het voordeel hiervan is echter dat je er nauwelijks toeristen zult treffen en het échte Sulawesi te zien krijgt.
Boek hier je avontuurlijke rondreis door Sulawesi
Mocht je nou niet alle tijd van de wereld hebben, en in een relatief korte periode veel moois van Sulawesi willen zien waarbij alles voor je geregeld is, inclusief een gids die je spannende en interessante verhalen vertelt…
…Dan raad ik je aan om een tour te boeken via Local Guides. Deze eco-vriendelijke operator werkt samen met locals en kent de mooiste plekjes van het eiland. Ze bieden trips aan van 5 tot 9 dagen.
Hun complete aanbod voor Sulawesi kun je hier bekijken.
Waar kun je dagtrips boeken?
Sulawesi is bij lange na niet zo ontwikkeld als Bali. De meeste uitstapjes regel je gewoon nog op de ouderwetse manier: via je accommodatie of een lokale travel agency.
Toch zijn er, met name in Zuid-Sulawesi, best een hoop leuke tours en activiteiten om online te boeken. Neem daarvoor een kijkje op Get Your Guide.
Welk eten en drinken wil je proberen op Sulawesi?
Een iconisch gerecht in Makassar is ‘coto Makassar‘. Dit is een soep op basis van rundvlees met gemalen pinda’s. Rijst in palmblad -‘ketupat’- erbij als snack maakt het af.
In diezelfde stad is het eerdergenoemde ‘susu jahe‘ een favoriet onder de locals. Melk met gember en een opgeklopt ei. Klinkt misschien een tikje smerig, maar het is serieus lekker.
Ook de Toraja’s hebben zo hun eigen specialiteiten op het menu staan. Een klassieker is ‘pa’piong‘, een traditioneel gerecht bestaande uit vlees of vis, kruidenbladeren, citroengas, galangal, geraspte kokos en nog een boel andere kruiden. Geserveerd in een bamboestengel.
In het noorden van Sulawesi blinkt Manado uit op culinair vlak. Let op, want vuur en vlam in je mond zijn nauwelijks te ontlopen. Wat je hier zeker moet proberen is ‘tinutuan‘: een typisch ontbijtje bestaande uit rijstpap met pompoen, bladgroenten en maïs. De gegrilde vis ondergedompeld in huisgemaakte sambal -‘ikan bakar rika rika‘- is een andere aanrader in deze contreien.
Voor de rest is de koffie uit Toraja niet te missen. Die vind je over het hele eiland, met als kanttekening dat je de lokale variant zonder filter -‘kopi bubuk’- hebt en de espressovarianten in de betere koffiebars. Die ongefilterde drab is voor de meeste toeristen niet te doen, al went het na een poosje wel.
Het sterke drankje ‘cap tikus‘ in het noorden is lekker als afzakkertje voor degenen die verlegen zitten om een sterke borrel.
Leuke accommodaties op Sulawesi
In dit gedeelte heb ik een lijstje gemaakt met leuke slaapplekken voor de bekendere bestemmingen van Sulawesi.
Bira: in Bira kan ik je Bara Beach Bungalows aanbevelen, de traditionele bungalows liggen pal aan het strand. Verder is Nini’s Beach Bungalows een fijn verblijf.
Bunaken: voor een betaalbare en rustige slaapplek raad ik je aan om naar Sunset Guest House & Bar te gaan. Het is er rustig, de eigenaar helpt je met van alles en er wordt heerlijk voor je gekookt. Een andere toffe plek is het Raja Laut Dive Resort Bunaken.
Manado: een prima guesthouse om te tukken in Manado is het Istanaku Guesthouse 2. De kamers zijn schoon (en da’s niet overal een zekerheidje) en de medewerkers zijn gastvrij. Een andere aanrader is S Loft Manado.
Makassar: Twee prima guesthouses in Makassar zijn Ge JacMart Homestay Makassar en Legenda Beril Hostel.
Rantepao (Tana Toraja): hier raad ik je aan om in een homestay te verblijven. Twee toppers zijn Riana’s Homestay en Mama Tia. Liever een (eenvoudig) hotel? Dan is Santai Toraja een goede keuze.
Tentena: verblijf hier in de huisjes van het Dolidi Ndano Towale Resort met een dromerig uitzicht op het Posomeer.
Togian Islands: een chille plek om te slapen is Pondok Lestari Kadidiri op Kadidiri Island. Een andere aanrader is Poya Lisa Cottages op Poya Lisa Island.
Bekijk hier alle accommodaties op Sulawesi
Hoe zit het met transport op Sulawesi?
Je kunt gebruikmaken van grote bussen, al ben je met een minibus of een gedeelde taxi (‘kijang’) sneller van A naar B. Zo’n kijang -vernoemd naar de gelijknamige Toyota en niet zelden stokoud- raad ik je aan om van Makassar naar Bira te reizen. De kosten zijn om en nabij de 150.000 IDR en ze vertrekken zodra de wagen vol is. Tussen Makassar en Tana Toraja is de grote bus een prima optie, reken op 200.000 IDR voor een ticket.
Binnen dorpjes zie je een ‘mikrolet’ of een ‘pete-pete’ rijden, minibusjes die praktisch alleen door locals worden gebruikt. De ritjes bedragen 5.000 IDR tot 10.000 IDR. In Makassar kun je tevens de fietstaxi (‘becak’) nemen voor kleinere afstanden. Reken op 10.000 IDR tot 25.000 IDR per rit. Wel onderhandelen!
Qua (scooter)-taxi’s raad ik je aan om Grab of Gojek te gebruiken. Download een van deze applicaties, en je bent zo op de plek van bestemming. Bovendien nog spotgoedkoop ook: 10.000 IDR tot 25.000 IDR per rit met de scooter. Met de auto is het ongeveer het dubbele (maar kun je wel met meerdere mensen reizen).
Zelf met de scooter rijden kan evengoed, daarvoor is bijvoorbeeld Bira de uitgelezen plek. Je bent 70.000 IDR tot 120.000 IDR per dag kwijt voor de huur ervan. Het is ook onwijs vet om het eiland (of een deel ervan) scooterend te verkennen. Lees wel even mijn tips voor sooter-rijden op Bali, het gros ervan is evengoed van toepassing op Sulawesi.
Uiteraard is de boot een andere optie, sowieso heb je deze nodig om de omringende eilandjes te bereiken. Lokale (trage) boten zullen telkens ergens tussen de 20.000 IDR en 50.000 IDR per overtocht kosten, terwijl je voor de speedboot 100.000 IDR tot 250.000 IDR betaalt.
Voor lange afstanden kun je ook het vliegtuig nemen, de internationale luchthavens vind je in Manado en Makassar.
Wat is een leuke route voor Sulawesi?
Met alle plekken die ik heb genoemd kan ik me voorstellen dat je een tikkeltje overweldigd bent geraakt. Welke dingen wil je zien? De volgende vraag is dan of het haalbaar is. Je wilt immers niet een reis maken die dodelijk vermoeiend is.
Om meteen duidelijk te zijn: heb je bijvoorbeeld 2 of 3 weken de tijd, dan is het onmogelijk om het hele eiland te doorkruisen. Zelfs met een maand ga je dat niet redden. Beter is dan om voor een bepaald gebied te kiezen en jezelf niet voorbij te lopen.
Makassar (en omstreken), Bira en Tana Toraja kun je in een week of twee uitstekend met elkaar combineren. Je hebt dan een combinatie van stad (Makassar), natuur (Rammang Rammang of Malino), strand (Bira) en cultuur (Tana Toraja) te pakken. Wil je daar eilanden aan toevoegen, neem dan het vliegtuig naar Luwuk voor de Banggai-archipel of naar Palu voor de Togean-eilanden.
Hulp nodig?
In Backpackgids Indonesië heb ik verschillende veelzijdige en bovendien haalbare routes op Sulawesi voor je uitgestippeld, inclusief tal van insider-tips.
Door ‘m aan te schaffen ondersteun je mij en de website een beetje, wat ik ontzettend waardeer.
Wat is de beste reistijd voor Sulawesi?
Op Sulawesi heb je te maken met verschillende klimaten. In het noordoosten is de droge periode vrij kort, deze loopt van de maanden augustus tot en met oktober. Het zuidwesten kent een langere droogteperiode, namelijk van april tot en met november. De maanden waarin de meeste neerslag valt, zijn december tot en met maart. Januari en februari zijn daarin het natst.
Maar om een lang verhaal kort te maken:
Je kunt het eiland eigenlijk het hele jaar bezoeken. Houd er in de natte maanden wel rekening mee dat het wat benauwder kan zijn. Echter, je kunt dan bijvoorbeeld ook de hooglanden ingaan waar de temperatuur een stuk milder is.
Al met al is het goed om te weten dat het altijd wel een keertje kan regenen als je op Sulawesi bent, de buien zullen echter nooit langer dan 2 uur duren. Uitzonderingen daargelaten natuurlijk.
Hoe kom je op Sulawesi?
De gemakkelijkste manier om naar Sulawesi te reizen is met het vliegtuig. De grootste luchthavens vind je in Makassar (UPG) en Manado (MDC). Vanaf bijvoorbeeld Bali vlieg je in 1,5 uur naar Makassar, terwijl je er 2 uur en 45 minuten over doet om naar Manado te vliegen.
Internationale verbindingen zijn beperkt, maar tussen Kuala Lumpur en Makassar is een directe reis mogelijk. Je doet er dan 3 uu en 20 minuten over. Ook tussen Singapore en Makassar is een directe verbinding, de reistijd is ruim 3 uur.
Hoewel niet bepaald comfortabel, is de veerboot een andere optie. Minimaal 16 uur varen is waar je rekening mee moet houden. Er vertrekken schepen vanaf Labuan Bajo op Flores (minimaal 20 uur reistijd) of Kalimantan (16 uur reistijd).
Welke bestemming is leuk na Sulawesi?
Wat de doorgewinterende avonturiers soms doen, is met de boot naar Flores of Kalimantan verder reizen.
Mocht je bijvoorbeeld richting Flores willen, dan heb je vanuit Bira de mogelijkheid om een ferry te nemen naar Labuan Bajo. Dit duurt als gezegd minimaal 20 (soms zelfs 30) uur, en je hoeft geen luxe te verwachten. Wil je naar Kalimantan, dan pak je vanuit Makassar de boot naar Balikpapan. Deze trip duurt ongeveer 16 uur. Voor tickets check de website van Pelni.
Daarnaast kan je vanuit Manado of Makassar naar de andere Indonesische eilanden vliegen. Zo ben ik van Makassar naar Ambon op de Molukken gevlogen. Als je het over het pure Indonesië hebt, is dat evenals Sulawesi een aanrader van jewelste. Bezoek daar sowieso Banda Neira en Kei Kecil. En de hidden gem Pulau Hatta.
En als je Indonesië wilt of moet (vanwege je visum) verlaten, dan is een directe vlucht naar Kuala Lumpur of Singapore het beste wat je kunt doen.
He Robbert,
Wat een super informatieve blog. Ik heb alle aanbevelingen genoteerd voor onze reis naar Sulawesi in september. Wat een aanvulling op de voorpret om dit te lezen!
Gr. Chantal
Mooi dat je er wat aan hebt!
Fijne reis alvast.
Hallo Robbert,
Is het mogelijk om zuid Suwalesi zelf met een huurauto te doen?
Gr Richelle
Hoi Richelle,
Toevallig ben ik daar nu. Zeker dat dit kan… Weet wel dat de afstanden groot zijn. Het landschap maakt daarentegen veel goed 🙂 .
Hoi Robert,
Wat een super blog! Heb er al heel veel aan gehad! Zijn ook met jipur op stap geweest in sumatra. Vroeg me af hoeveel tijd je minimaal nodig hebt voor sulawesi?
Gr. Sanne
Serieus? Leuk haha! Heeft hij voor jullie ook zo’n amulet gemaakt?
Minimaal… Tja, toch zeker een maand. Tenzij je alles in een rush wilt doen, maar een plek als bijvoorbeeld Tana Toraja heeft veel meer te bieden dan enkel en alleen begrafenissen.
Ik ben nu ook op Sulawesi, alweer bijna drie weken.
Groet, Robbert
Hi Robbert,
Met veel plezier ben ik de artikelen op je site aan het lezen! Mijn
vriendin en ik zijn namelijk een reis naar Azie aan het plannen in
december en januari. Vooral om de natuur, rust, locals en lekker eten
op te zoeken (en de grote backpack-steden willen we vermijden). Het
liefst willen wij naar Indonesie, alleen hebben we vernomen dat het
dan regenseizoen is in deze periode. Nu horen wij hele verschillende
verhalen over de impact hiervan. We weten dat de temperatuur gelijk
blijft, maar het is natuurlijk jammer als we op het strand liggen en
het continu bewolkt is of dat het aan 1 stuk door regent. Toch horen
wij ook dat het vaak na een uurtje weer opentrekt.
Kan jij ons als expert vertellen of jij dit eens ervaren hebt en hoe
je dit ervaren hebt? Of misschien verhalen gehoord? Ik zag dat het in
Cambodja en Laos een droge periode is in die maanden. Kunnen we beter
daar naar toe gaan en ons laten verrassen (met een zonnetje) of lekker
ons Indonesie-reis navolgen?
Groeten,
Justine
Hoi Justine,
Ligt er helemaal aan waar in Indonesië je naartoe gaat.
Zelf ben ik nu in Semarang, waar het regenseizoen net begonnen is. Enkel in de avond regent het flink, voor zo’n twee uur. Overdag is het gewoon prima te doen. Mijn ervaring is dat het over het algemeen allemaal wel meevalt, al heb ik in Yogyakarta ook tijden gehad dat het meerdere keren per dag regende.
Anyway, ik zou gewoon lekker gaan. Als het weer eventueel toch tegenvalt, dan kun je altijd nog een ticket boeken naar een ander land of binnen Indonesië naar een eiland waar het op dat moment geen regenseizoen is.
Groet, Robbert
Hey Robbert,
Wat een superleuke blog. Bedankt voor al je informatie 🙂
Mijn vriend en ik willen volgend jaar naar Indonesië en willen naar het geboorte eiland van mijn oma en moeder, Sulawesi dus. Mijn oma komt uit Manado en mijn moeder uit Makassar, ik wilde daarom een route uitstippelen tussen die twee steden, ook gezien de vliegvelden. Ik heb 2 vragen:
Is dit een route die wij in 2 weken de moeite waard is? De laatste week willen we graag in Bali of Flores afsluiten.
De togian islands willen we heel graag zien, maar ik las dat deze lastig te bereiken zijn. Is het handiger om deze trip van te voren te boeken of pas als we daar zijn?
Ik kijk uit naar je reactie!
Groetjes Tamara
Hoi Tamara,
Bedankt!
Weet wel dat Sulawesi erg groot is… Maar het kan zeker hoor. Ik zou in dat geval sowieso Tana Toraja meepakken. Vanuit Toraja kun je naar Ampana reizen voor de Togean Islands. Met 14 uur een lange zit, maar niet lastig te bereiken of zo.
Groet, Robbert
Hallo Robert
wij gaan as september 1 maand naar sulawesi
met 4 personen we landen in makassar en vliegen terug vanaf Manado
daar tussen hebben we niets geregeld
alleen voor de eerste nacht een hotel .wat is de beste manier om je te verplaatsen.
auto huren?
openbaar vervoer?
prive gidsmet auto?
kan je auto huren in makkasar en terug brengen in Manado?
we willen aan het eind van de rondreis minimaal 5 dagen uitrusten en daar kunnen duiken.
wat moeten we ZEKER gaan Zien en Doen?
gr bea
Hoi Bea,
Leuk!
Ik zou kiezen voor openbaar vervoer (bussen) en het vliegtuig. De afstanden zijn namelijk erg groot, daar moet je je niet in vergissen.
Duiken kan bij Bunaken maar bijvoorbeeld ook rond de minder bekende Wakatobi-eilanden.
Verder sowieso naar Tana Toraja gaan. Bira vond ik ook leuk, al is dat geen must als je bijvoorbeeld al naar eilanden gaat voor mooie stranden.
Het ligt er een beetje aan wat je zoekt…
Groet,
Robbert
Ha Robbert,
Bedankt voor al je informatie en verhalen!! Ik vroeg mij af hoeverre Sulawesi (en ook Komodo/Flores) te doen is als alleen reizende (vrouwelijke) backpacker? Vooral qua accomodatie.
Gr. Sophie
Hoi Sophie,
Dat is echt prima te doen.
Hoe bedoel je qua accommodatie? Er zijn zat guesthouses!
Als ik kijk op Hostelworld, dan valt het mee hoeveel hostels er zijn. Hoe vind jij je guest houses daar? En ontmoet je veel solo backpackefs? Echt bedankt voor je antwoord!
Het zijn met name guesthouses. Gewoon via Booking.com om Agoda!
Hallo Robbert,
Wat een geweldige site! Ik ga met mijn gezin met 4 kinderen naar Sulawesi en Flores. Raad je ons aan om rond deze tijd alles vanntw voren te boeken of is dat niet nodig. En hoe kan ik een prive chauffeur regelen? Ik hoor graag van je. Alvast super bedankt!!
Hoi Marloes,
Super!
Je kunt alles eenvoudig ter plaatse regelen. Voor in Tana Toraja heb ik een goede en leuke gids voor je, mocht je interesse hebben.
Een privé-chauffeur vind je op bijvoorbeeld Flores genoeg, zeker gezien het weinige publieke transport daar.
Groet, Robbert
Hoi Marloes en Robbert,
Ik zou ook graag die combinatie doen: Sulawesi-Flores. Hoeveel tijd trek je voor beide eilanden best uit, denken jullie ? Ik had gedacht aan 3 weken Sulawesi en 1 week Flores. Sulawesi zouden we dan niet helemaal tot het Noorden doen, maar slechts tot ter hoogte van de Togian eilanden. Zou dat haalbaar zijn?
Marloes, ben je van plan Sulawesi eerst te doen en dan Flores of andersom. Vraag me ook af vanuit welke plaats jullie van plan zijn om een vlucht te nemen naar Flores?
Robbert,
Kan je vanuit Makassar makkelijk een rondje maken door het zuidelijke en centrale gedeelte van Sulawesi zonder dezelfde weg heen en terug te nemen. Welke dingen raadt je ons dan zeker aan?
Hey Kathleen,
Check even mijn antwoord onder je andere berichtje 🙂 .
Hallo Robert,
Wij zijn net terug van een reis door Java en Bali en uiteraard zijn we verliefd geworden op Indonesië.
Ik probeer steeds een reis samen te stellen met op het einde een rustige plaats waar we enkele mooie duiken kunnen maken.
Sulawesi lijkt me hier een goede keuze, veel natuur en cultuur. Maar is het doenbaar om als Europeaan er zelf met de wagen rond te rijden. Op Java en het Zuiden van Bali vind ik dat zelf niet zo een goed idee, maar wij houden van de vrijheid.
Links rijden is geen probleem, hebben we in Thailand ook al gedaan, maar hoe zit het met het verkeer in Sulawesi ?
We zouden vanuit Makassar willen vertrekken richting het Noorden om zo te eindigen in Manado. Is dit haalbaar op 2 weken, want de derde week wordt gereserveerd om te duiken op Bunaken.
Een andere optie is vliegen (of de nachtbus) van Makassar naar Toranja. Maar hoe kom je daar dan weer weg ? We zouden ook de regio rond het Posomeer willen bezoeken tevens Manado alvorens we gaan duiken. Graag enkele tips.
Groetjes Conny
Hoi Conny,
Het verkeer op Sulawesi is buiten de grote steden goed te doen. Maar bijvoorbeeld in Makassar is het een groot drama, daar zou ik niet met de auto willen rijden. Aan de andere kant hebben jullie al ervaring, dus misschien valt het mee. Heb je bijvoorbeeld met de auto in Bangkok gereden?
Ikzelf ben vanuit Makassar met de bus naar Toraja gegaan, wat goed te doen was. Je kunt vanuit Rantepao (Toraja) de bus nemen naar Lake Poso. Deze stopt doorgaans in Pendolo en Tentena. Om naar Manado te komen, is reizen over land denk ik te veel van het goede. Check even of er vluchten beschikbaar zijn vanuit Palu.
Groet, Robbert
Hoi Robbert!
Wat een geweldige site!
Wij zouden graag de combinatie Sulawesi-Flores doen….op een maand tijd…is dit haalbaar? Hoeveel tijd zou je voor ieder eiland uittrekken? Ik had zelf gedacht aan 8/9dagen Flores en 19/20dagen Sulawesi.
Best eindigen met Flores of met Sulawesi? Op het einde van onze reis willen we graag iets relaxter reizen dus denk mss best met Flores eindigen??
In Sulawesi zouden we maar gaan tot ter hoogte van de Togian eilanden, dus niet naar het Noorden. Goed idee?
Verder een rondje door Zuid en centraal Sulawesi zodat we liefst niet dezelfde weg terug moeten. Lukt dit ? Zoja welke route dan ? Is dit te doen met als begin en eindpunt Makassar ?
Alvast bedankt voor de info !
Groetjes Kathleen
Hey Kathleen,
Oei, dat klinkt wel erg gehaast hoor, 9 dagen Flores.
Op Sulawesi zou je het volgende kunnen doen:
– Van Makassar naar Rantepao
– Doorgaan naar Tentena
– Richting de Togeans (via Ampana)
– Terug naar Makassar (vliegtuig) en eventueel Bira bezoeken
Zuidoost Sulawesi, bijvoorbeeld Wakatobi zou ook nog kunnen, maar daar moet je dan wel nog een week voor uittrekken.
Veel plezier!
Dag Robbert,
Bedankt voor je snelle antwoord!
Hoeveel dagen heb je minimum dan nodig voor Flores schat je?
Begrijp ik uit je antwoord mbt Sulawesi goed dat onderstaande (zonder Wakatobi) hetgeen is dat je maar klaar krijgt op 3 weken?? Wij verblijven meestal maximum 3/4 nachten per plek
Willen ook liefst geen vlucht meer nemen op Sulawesi zelf…Is het niet haalbaar om een loop te maken van en naar Makassar? Naar de Togian eilanden langs links via Rammang Rammang en terug langs rechts via Bira. Met evtl nog ergens wat tussenstops.
Is het überhaupt wel een goede combinatie Flores-Sulawesi binnen een tijdsbestek van een maand?
Hoi Kathleen,
Als je een maand hebt, zou ik het eerlijk gezegd bij Sulawesi houden. Er zijn overigens wel directe vluchten van Makassar naar Maumere.
De route die ik aangeef, ben je zeker wel 2 weken mee bezig ja. En dan zal het, gezien de grote afstanden, misschien wat haastig zijn. De loop die jij aangeeft, daar heb ik nog nooit van gehoord. Vanaf Poso (ongeveer 3 uur vanaf Ampana) gaan er directe vluchten naar Makassar, iets wat je maar beter doet als je nog naar Flores wilt.
Om naar Bira te komen, zal je toch echt vanuit Makassar moeten vertrekken. Onthoud dat de afstanden ERG groot zijn op Sulawesi.
Hei Robbert,
Je hebt 100% gelijk ….Flores erbij nemen zou te hectisch worden dus we houden het best op Sulawesi alleen . Heb me vandaag eens verdiept in de afstanden en ze zijn idd niet te onderschatten….de route Makassar (Rammang Rammang) Malino-Bira-Sengkang-Tana Toroja- Posomeer- Tentena – Ampana – Togian islands zou me al 3 weken kosten. Heb dan wel nog ongeveer een week over om op te vullen 😜
Mogelijkheden die ik zelf zie:
-na de Togian Islands nog doorreizen met boot en ? naar het Noorden maar lijkt me wel een heel erg lange trip tot Manado. Bovendien vraag ik me af of ik echt iets mis als we het noorden niet doen ? Bunaken willen we zowiezo niet doen omdat we al de togians en bira doen.
-na de Togian islands terug naar Ampana en dan naar Palù (om daar vlucht terug makassar en terug naar huis te nemen
-na de Togian Islands naar Ampana en dan naar Luwuk om daar vlucht te nemen naar Manado, als er echt nog toffe dingen daar zijn om er speciaal naartoe te gaan?! Is dat zo?
Optie 2 lijkt me persoonlijk de beste maar is er op die route nog iets leuks om in te plannen? Of ergens anders op de route? Mag iets ontoeristisch en/of avontuurlijks zijn! We reizen namelijk met 3 kids van 11, 13 en 15 jaar oud.
Raften , kayakken en een tweedaagse trekking plannen we zowiezo al in.
Is paar dagen Badavallei de lange omweg waard?
We reizen het liefst op de bonnefooi en met openbaar vervoer maar heb de indruk dat dat in Sulawesi niet echt haalbaar is ofwel ? Ben je genoodzaakt bepaalde stukken met een driver en gids te doen? Hebben niet graag constant iemand en al zeker niet altijd dezelfde persoon bij ons. Kan je de uitstapjes evtl ook plek per plek regelen ?
Veeeeeel vragen maar hoop dat je toch nog even wat tijd wil vrij maken:-)
Benieuwd naar je antwoorden !
Alvast heel erg bedankt !
Groetjes Kathleen
Hey Kathleen,
– Met de boot naar Manado is inderdaad een lange trip (+15 uur met de boot), je reist dan via Gorontalo. Gorontalo naar Manado is ook nog eens 8 tot 10 uur (tenzij je vliegt). Maar goed, mocht je naar Manado willen, dan kun je dit inderdaad net zo goed via Luwuk doen.
– Je vliegt beter vanaf Poso naar Makassar, dat is namelijk dichterbij dan Palù. Echter, als je naar de Badda-vallei wilt (ja dat is zeker tof), dan is Palù inderdaad handiger. Ik zou dan inderdaad het Lore Lindu National Park aanraden.
– Rammang Rammang is heel eenvoudig vanuit Makassar te bereiken. Neem een Grab-taxi en je bent er in een uurtje.
– Qua transport: tussen de ‘bekende’ gebieden rijden altijd wel (lokale) bussen OF kun je gedeelde taxi’s regelen. Ikzelf heb in ieder geval nooit een persoonlijke chauffeur gehad.
Hopelijk heb je hier wat aan!
Heej Robbert,
IK wil volgende maand voor drie weken naar Sulawesi (in combi met de Togian) eilanden. IK heb niet langer dan drie weken. Zou je mij aanraden om dan het hele land te doen of alleen zuid of noord?
Groeten
Mark
Hoi Mark,
Het hele eiland is een beetje veel van het goede in 3 weken. Wel kun je Noord met Zuid(oost)c combineren.
Heej Robbert,
Zou jij dan in die drie weken noord met zuid oost combineren en een paar dagen naar de Togian eilanden?
Gr,
Mark
Persoonlijk zou ik dan denk ik het zuiden doen, dus bijvoorbeeld Makassar, Bira en Toraja. Hier kun je sowieso al 1,5 week voor uittrekken. Vanuit Toraja kun je doorgaan naar Tentena en daarna de Togian-eilanden meepakken. Noord erbij wordt te veel van het goede denk ik…
Sowieso moet je je afvragen wat je daar wilt gaan doen. Als je enkel voor bijvoorbeeld eilanden komt, kun je net zo goed de Togians doen. Minder bekend, maar fantastisch mooi zijn Labengki en Sombori, in Zuidoost-Sulawesi bij Kendari.
Heej Robbert,
Thanks alweer voor de informatie. Ik heb een retour ticket naar Manado (enige betaalbare optie). Zit eraan te denken om in die drie weken het noorden en Togian eilanden te combineren. Ga vooral voor de jungle, vulkanen, stranden en stukje cultuur. Denk je dat het zonde is om het noorden te doen in plaats van het zuiden?
Groeten,
Mark
Hey Mark,
Nee hoor, ik denk dat het vooral goed is dat je een keuze hebt gemaakt. Allebei de stukken zijn mooi! Maar ik zou wel Tana Toraja meepakken…
Dag Robbert!
Eerst en vooral: hele leuke site! Volop ideetjes aan het opdoen 😉
Eind juni ongeveer zouden wij vanuit België naar Sulawesi willen vertrekken. Dit voor drie weken.
Klopt het dat dit ‘moeilijker’ te bereiken valt? De vluchten die ik momenteel vind vanuit België, zijn vluchten met 2 of meer stops.
Tweede vraag: Is Sulawesi makkelijk te combineren met Bali in drie weken? Is Bali makkelijk bereikbaar vanuit Sulawesi? Denk je dat het aan te raden is om deze twee in 3 weken te combineren of vind je dat Sulawesi op zich voldoende te bieden heeft voor drie weken?
Alvast heel erg bedankt voor de tips!
Naomi en Lisa
Hoi Naomi en Lisa,
Leuk!
Vanuit Europa zal je inderdaad twee stops hebben, al kun je er vanuit Indonesië en bijvoorbeeld ook Kuala Lumpur eenvoudig komen hoor. Zo gaan er vanaf Bali directe vluchten naar Makassar (Sulawesi).
Wel is 3 weken veel te weinig voor beide plekken. Ik zou daarom aanraden om een weekje Bali te doen (twee plekken met eventueel een dagtrip) en dan 2 weken uit te trekken voor een gedeelte van Sulawesi. Sulawesi is echt supergroot, dus verkijk je niet op de afstanden.
Fijne reis alvast!
Dag Robbert,
Superfijne en goede tips! Mocht je nog een lokale gids voor Tana Toraja weten, dan houden we ons aanbevolen!
Hey Merel,
Thanks!
Tana Toraja is echt super, en ja ik heb een lokale gids voor je: check even het artikel over Tana Toraja. Je kunt ook altijd even bij Local Guides kijken.
Fijne reis 🙂
Hi Robbert,
Super handig artikel, echt super fijn!
Ik ben van plan om 3 weken naar Sulawesi te gaan maar ik heb in totaal 21 dagen en wil eigenlijk graag van Makassar naar Monado reizen (Makassar, Rammang Rammang, Tana Toraja, Tentena, Lore Lindu, Togean Islands, Tomohon, Monado en evt de Bunaken).
Ik begin me af te vragen of dit haalbaar is en of er eventueel dingen zijn die ik dan het best kan skippen?
Het moet wel enigszins ontspannen blijven haha!
Hey Marijn,
Thanks!
Euhm, dat lijkt me eerlijk gezegd wat veel van het goede. De afstanden op Sulawesi zijn zeer groot, je bent soms een hele dag kwijt aan reizen. Dat moet je dus ook nog incalculeren. Qua eilanden (Togean en Bunaken) zou ik het simpelweg bij één houden. Reis eerst eens gewoon van Makassar naar Tana Toraja en daarna naar Tentena. Je zult merken dat je dan al een flinke tijd op pad bent. Ik denk dat, in jouw geval, eindigen op de Togean-eilanden een goede optie is.
Wat je verder altijd kan doen is een globaal reisschema meenemen, wat je nu dus hebt, en ter plekke bepalen wat haalbaar is en hoelang je ergens wilt blijven.
Als er nog wat is laat het me zeker weten.
Hi Robbert,
Zag dat je op beide eilanden bent geweest 🙂 Kun je het verschil uitleggen tussen Banggai en Togian eilanden qua sfeer, onderwaterwereld etc? Wat vond je het mooist? Over Togian is veel te vinden maar niet de Banggai. Thanks!
Hey Maries,
De Togian-eilanden zijn simpelweg bekender dan Banggai, dat meer off the beaten track is. Al is Sulawesi op zichzelf eigenlijk al van de gebaande paden af, dus het is op de Togians zeker niet zo dat je in een toeristen-hotspot terechtkomt. Beide archipels zijn overigens super op het gebied van duiken en snorkelen.
In het kort: Banggai zal een stukje avontuurlijker zijn, al kom je bij beide eilandengroepen op paradijsjes terecht.
Hi Robbert,
Ik ben mijn reis naar Sulawesi en Flores in maart/april (7 weken) aan het voorbereiden. Nu had ik een vraagje over malaria op die eilanden. Hoe zit het met malaria op die eilanden? Hoor/zie je het veel? Slik jij preventief malariapillen of heb je een noodpakket bij je? Wat raad je hierbij aan?
Hoi Inske,
Leuk!
Voor Sulawesi geldt dat het vrijwel geheel malaria-vrij is. Tenzij je de jungle intrekt in het verre noorden, is er een kleine kans. Ook op Flores wordt de kans op het oplopen ervan als laag beschouwd.
Een voorbeeldje: eigenaren van een resort in Manado (Noord-Sulawesi) die daar al 30 jaar wonen zeggen nog nooit iemand met malaria gezien te hebben.
En nee, ik slik zeker niet preventief malariatabletten. Nooit gedaan ook, omdat het rotzooi is. Zeker lariam kan bizarre bijwerkingen geven, heb ik van anderen gehoord. Een noodpakket meenemen kan natuurlijk altijd, zodat als je het oploopt je de medicatie kunt gebruiken (als je dit wilt). Dit is overigens ook wat sinds enige jaren vanuit de medische hoek wordt geadviseerd.
Fijne reis 🙂 !
Hi Robert,
Leuk om jouw blog te lezen. Zelf zijn we ook van zuid naar noord gereisd. En daarom zouden we nu naar zuid oost sulawesi gaan. Vanaf Kendari naar de wakatobi eilanden en dan via Kendari naar pulau Labengke en Sombori. Het liefst zouden we dan over land richtig Luwuk willen en naar de Bangai eilanden, ben jij in deze regio geweest en heb je een idee of dit haalbaar is in 4 weken. Lonely planet staat helaas niks over deze regio.
Hey Melanie,
Vet plan!
Ja, ik ben naar Kendari geweest en had toen het idee om naar Labengki en Sombori te te gaan, maar dit bleek een onmogelijke opgave. Er waren namelijk geen bootjes en de locals waaraan ik het vroeg, wilden bizarre prijzen hebben. Toen hield het dus op…
Wat ik voor nu weet is dat je het zult moeten organiseren via een bedrijf, anders kom je in dezelfde situatie terecht. Je kunt Oji, iemand met een reisbureautje ter plaatse, appen op +62 813-4340-6633. Je kunt hier ook online boeken. De gebruikelijke trips zijn 3D2N en 4D3N. De overige tijd hebben jullie dus over voor Wakatobi en Bangai. Dit zijn trouwens privé-trips, reken daarom op hoge prijzen. 7 miljoen IDR per persoon voor 4D3N is gebruikelijk, da’s dan wel inclusief alles (vervoer, accommodatiev -homestay-, eten en drinken). Wil je luxer verblijven, dat kan in het Nirwana Resort, dan ben je meer kwijt.
Echter, dit zijn prijzen voor niet-Indonesische toeristen. Je zou daarom ook met een partij contact kunnen opnemen die veel gunstigere tarieven heeft en zich richt op locals. Hier spreekt een organisator bijvoorbeeld over 1,4 miljoen IDR voor 3D2N, al is de tour dan niet privé en zijn er minimaal een x-aantal personen (ik dacht tien) nodig. Maar probeer het gewoon 🙂 .
En voor de rest denk ik dat jullie plan haalbaar is hoor. Van Kendari naar Luwuk is wel een hele trip (bijna 1.000 kilometer), onderweg een paar stops inlassen is daarom echt wel nodig. Alle vluchten daarheen gaan via Makassar.
Ben zelf nog niet op de Bangai-eilanden geweest, heb die tip van locals gehad 🙂 .
Mocht je nog een vraag hebben, laat het me even weten.
Groet,
Robbert
Hi Robbert,
Heel erg bedankt voor je tips! Ik ga er naar kijken. Voor nu weer wat om uit te zoeken😃
Groetjes Melanie
Hi Robbert,
Wat een informatieve site, thnx! Weet jij van een leuke plek als tussenstop tussen tana toraja en tentena? Wij hebben een familielid mee dat minder verzot is op ‘onderweg zijn’ en zouden die afstand misschien in twee-en willen opsplitsen. Heb jij tips? Ik kan er verder niets over vinden. Groet, Katja
Hey Katja,
Fijn dat je er iets aan hebt 🙂 !
Ehm, da’s inderdaad een lange zit (11-12 uur), van Tana Toraja naar Tentena. Je zou aan Pendolo aan de zuidkant van het Posomeer kunnen denken, maar ook dat ligt niet om de hoek.
Andere tip die ik voor je heb is om in Tana Toraja bij je hotel naar tips te vragen voor meer leuke stops tussen beide bestemmingen.
Succes en bovenal een leuke reis gewenst!
Robbert
Hi Robbert,
Dank voor je reactie. We hadden idd al bedacht om aan de zuidkant vh posomeer een stop te maken. Lijkt ook geen straf :-). Maar goed idee om verder aan de locals/host vh guesthouse daar te vragen naar andere plekken. Gaan we doen.
Yes!
Fijne reis, Sulawesi is echt prachtig (en Tana Toraja erg bijzonder).
Groet!
Banggai en Togean island voor 3 weken met mijn vrouw en 2 kids (5 en 10 jaar) is dat te doen? Wat met malaria in beide gebieden? Risico nemen om toch te gaan op beide gebieden? Hoe heb je dit gefixed op beide gebieden? Bedankt
Hoi Salah,
Het is zeker haalbaar om beide eilanden in 3 weken met elkaar te combineren. Hou er wel rekening mee dat de reis over twee dagen verdeeld zal zijn.
Malaria zou ik niet te bang voor zijn, op Banggai komt het nog maar nauwelijks voor, op Togian-eilanden met name in het regenseizoen. Om specifieker te zijn: in 2023 waren er 2,6 gevallen per 1.000 mensen in het Tojo Una-Una-district, waartoe de Togians behoren. Smeer je gewoon goed in en neem eventueel malaria-tabletten me die je -mocht je het oplopen- kunt slikken.
Als je nog een vraag hebt, laat het even weten.
Groet!
Robbert, super bedankt voor deze gids! Ik weet dat je dit al in 2017 hebt geschreven, maar echt tof dat je zelfs na negen jaar nog mensen in de reacties helpt. Jij bent de beste.
Ik heb ook een vraag. Ik wil graag deze 4-daagse tour doen naar de Banggai-eilanden en het Paisupok-meer met asik travel:
https://luwukbanggai.com/en/trip/luwuk-banggai-paisupok-trip-sulawesi/
Ik hoorde van een backpacker in Bali over deze tour, die er helemaal enthousiast over was, maar zij deden de 6-daagse versie. Denk je dat de 4-daagse genoeg is?
En zou je aanraden om Gorontalo toe te voegen aan mijn Luwuk–Banggai route?
oh..en hoe is het weer in mei? Ik wil namelijk komende zomer (2026) gaan.
Hey Linde,
Dankjewel!
Officieel inderdaad destijds geschreven, maar wel vaak geüpdatet, waaronder recent in 2026 nog. 🙂
Ik heb geen ervaring met deze betreffende tour, dus kan daar weinig zinnigs over zeggen.
Wel kun je die van 6 en 4 dagen met elkaar vergelijken op de site die jij hebt gedeeld. De zesdaagse trip start ergens anders, namelijk in Gorontalo en extra dingen die je doet/ziet zijn zwemmen met walvishaaien, grotten bezoeken bij Banggai Laut en freediving. Daadwerkelijk meer dingen dus.
Hangt er dus echt vanaf wat je zoekt.
En je kunt natuurlijk ook overwegen om geen tour te doen en zelf naar Banggai te reizen, en daar uitstapjes te regelen.
Groet!